Kritisch denken

Kritisch denken

Kritisch denken

Een hoorcollege over het ontwikkelen van heldere ideeën en argumenten

Door: Braeckman, Johan

Luisterduur: 6 uur en 23 minuten
Datum uitgave: 2010
ISBN: 9789085309215
Prijs: € 27,50


Samenvatting

Helder en kritisch denken, is lastiger dan het lijkt. Mensen zijn geneigd om patronen te herkennen die niet bestaan en toevallige gebeurtenissen als betekenisvol te zien. We vertrouwen meer op anekdotische verhalen dan op wetenschappelijk onderzoek. Johan Braeckman behandelt in zijn college de psychologische factoren die het kritisch denken bemoeilijken. Hij verduidelijkt hoe we helderder kunnen leren denken en ons kunnen behoeden voor foute vormen van redeneren.

Download hier de lijst met aanbevolen literatuur van Kritisch denken.

Johan Braeckman geeft in Nederland tweedaagse cursussen over dit onderwerp via Brainfeed. Voor meer informatie klik hier.



Inhoudsopgave


College 1. De ondraaglijke lichtgelovigheid van de mens

H1. Kritisch denken ontwikkelt zich niet spontaan

H2. Zijn slimme mensen extra kwetsbaar?

H3. De valkuilen van het denken I

 

College 2.  Hoe werkt kritisch denken en hoe werkt het niet?

H4. De valkuilen van het denken II

H5. Wat is kritisch denken zeker niet?

H6. De kritische denker onderzoekt

 

College 3. Het brein schept orde en patronen, en soms ook illusoir

H7. Over pareidolia

H8. Over de selectiviteit van waarnemingen en de constructie van samenzweringstheorieën

H9. Samenzweringstheorieën: de aanslagen van 9/11

 

College 4. De wondere werking van het menselijk brein

H10. Het geheugen is geen harde schijf: verdrongen en gecreëerde herinneringen

H11. We zijn ons brein: bijna-dood en out of body ervaringen I

H12. We zijn ons brein: bijna-dood en out of body ervaringen II

 

College 5. Het vermogen tot bedrog en zelfbedrog

H13. De kritische denker onderzoekt II: spoken

H14. Hoaxes, bedrog en zelfbedrog: Han van Meegeren

H15. Zelfbedrog en alternatieve geneeskunde

 

College 6. Religieuze beweringen en vuistregels voor het kritische denken

H16. De kritische denker onderzoekt III: bidden

H17. Vuistregels voor het kritische denken

H18. Slotbedenkingen en een uitspraak van Spinoza


Over de spreker: Braeckman, Johan

Prof. dr. Johan Braeckman studeerde wijsbegeerte en menselijke ecologie aan de
Universiteit Gent, de Vrije Universiteit Brussel en de University of California. Hij doceert aan de Universiteit Gent en was Socrates hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam. Hij publiceerde meerdere boeken, onder meer Darwins moordbekentenis (2001), De Rivier van Herakleitos. Een eigenzinnige visie op de wijsbegeerte (met E. Vermeersch, 2008), De Ongelovige Thomas heeft een Punt (met M. Boudry, 2012) en Fascinerend LevenMarkante figuren en ideeën uit de geschiedenis van de biologie (met L. Van Speybroeck, 2013). Hij geeft geregeld lezingen in binnen- en buitenland over meerdere thema’s die in zijn werk aan bod komen. Van Johan Braeckman zijn bij Home Academy verschenen Darwin en de evolutietheorie, Kritisch denken, Recht maken wat krom is?Arthur Conan Doyle (te samen met Jean Paul Van Bendegem en Vitalski) en Valkuilen van ons denken. Meer info over Johan Braeckman is te vinden op zijn website www.johanbraeckman.be.

 


Recensies

http://www.skepsis.nl/blog/2011/04/kritisch-denken-voor-beginners/

 

Bron: www.skepsis.nl

 

In België geniet de reeks NRC Academie weinig bekendheid. Te weinig zelfs, want te zien aan de luisterreeksen die al werden uitgebracht onder deze noemer, wacht het Belgische publiek nog een mooie verrassing. De formule van een over meerdere cd’s uitgespreid betoog aangaande een bepaald onderwerp klinkt misschien schrikwekkend monotoon of tergend traag, maar met Braeckman botst men in ieder geval niet op een muur van eentonigheid.


Dat heeft alles te maken met Braeckmans manier van doen. De man is professor in de filosofie aan de Universiteit van Gent, naast gerespecteerd gastdocent aan verschillende Europese instellingen en schrijver van een aantal standaardwerken in de filosofie. Zo zwoegt menig Gents student zich door De rivier van Herakleitos, het overzicht van de Westerse filosofie dat Braeckman samen met Etienne Vermeersch schreef - - een boek dat aan de UGent als ’algemene cursus’ filosofie geldt. De hoorcolleges rond het ’kritisch denken’ tonen een ander aspect van Braeckmans werk. Meer dan een man van geschiedenisboeken, staat Braeckman immers gekend om zijn praktiserende filosofische en ethische levenshouding. De UGent speelt een pioniersrol voor wat bio-ethiek betreft en Braeckman speelt daar, tevens als voorzitter van De Maakbare Mens vzw (een instantie die het grote publiek onder andere wil informeren over de gevaren van bio-technologie), een niet onbelangrijke rol in.


Kritisch denken is niet Braeckmans debuut binnen de reeks NRC Academie. Hij verzorgde vorig jaar reeds Darwin en de evolutietheorie, waarin Braeckman aantoont dat de wetenschapper, ondanks bepaalde fouten, toch een theorie heeft ontwikkeld waar men vandaag de dag amper kan aan tornen. De lezing was er dus vooral op geënt de luisteraar te wapenen tegen mogelijk aanhangers van het creationisme of het intelligent design, die er door de rede stuk voor stuk aan moeten geloven. De ongedwongen stijl die Braeckman toen tentoonspreidde, sprak blijkbaar genoeg tot de verbeelding om de man een zesdelig vervolg te laten maken, goed voor ongeveer zeven uren intellectuele input. Braeckmans sterkte is dat hij zich gedraagt alsof hij voor een vol auditorium oreert en dat is allicht ook het geval, want de spreker laat zich af en toe meevoeren door de intuïtie (de interactie?) van het moment. Wie Kritisch denken, met als ondertitel Hoorcollege over het ontwikkelen van heldere ideeën en argumenten, daarom tijdens het verrichten van een andere activiteit tot zich neemt, zal geregeld moeten lachen om wat Braeckman hier doeltreffend formuleert, in een stijl alsof hij het allemaal ter plekke loopt uit te vinden.


Dit is echter niet het soort ’luisterboek’ waarmee men gerust kan gaan joggen. Kritisch denken vraagt om concentratie en uiteraard ook om een kritisch oor, een oor dat eventuele tegenwerpingen in de strijd gooit, die even later door de anticiperende Braeckman van tafel worden geveegd. De naturel staat volledigheid, helderheid en opbouw niet in de weg. Integendeel, deze serie hoorcolleges is quasi perfect gespreid over zes schijfjes en de ideeën komen uiteraard krachtiger naar voor in een consistente vorm als deze. Bovendien is Kritisch denken niet zomaar een ongelofelijk interessante denkoefening, ook zijn de vertelde zaken bruikbaar voor het eigen leven. De abstracties inzake argumenteren en ontwikkelen van ideeën, zijn immers herkenbaar en kunnen eenvoudigweg in de dagelijkse praktijk worden toegepast. Geen zweverig zeven uren durend essay dus, maar een schitterende lezing die zowel voor de leek als voor de lezende filosoof boeiende materie bevat. Bovendien komen de zes cd’s in een betaalbaar pakket, waarbij de zes hoorcolleges in het bijhorende, handige boekje kort worden toegelicht - - waardoor men de rode draad nooit verliest. De formule staat dankzij NRC Academie dus helemaal op punt, en wie deze reeks wil ontdekken kan gerust bij deze schitterende Belgische bijdrage

Bron: Goddeau.com

 

Bij Home Academy verschenen twee luisterboxen met hoorcolleges van professor Johan Braeckman, verbonden aan de vakgroep wijsbegeerte van de Universiteit Gent. Zowel zijn box over Darwin en de evolutietheorie (4 cd’s van ca. elk één uur) als de hoorcolleges over kritisch denken en het ontwikkelen van heldere ideeën (6 cd’s van ca. elk 70 minuten) verdienen een ruim publiek. Ze vormen een sprekend tweeluik waarin Johan Braeckman met de rijkdom en helderheid van een ervaren lesgever zowel de evolutionaire oorsprong van de mens en zijn denken toelicht, alsook de mentale valkuilen en cognitieve vooroordelen waarmee we best rekening houden als we een klare kijk op de wereld willen bewaren.


Kritisch denken komt niet van nature. Een blind proces van natuurlijke selectie heeft ons opgezadeld met een brein dat, ondanks de indrukwekkende prestaties die het dagelijks levert, toch uitermate feilbaar blijkt te zijn en kwetsbaar voor foute ideeën. Helder denken is een vaardigheid die verworven dient te worden. Net zoals je zonder training en een aangepast schema nooit topsporter kan worden, zal ook niemand in staat zijn om zonder gerichte aandacht voor de ingebouwde beperkingen van het menselijke denken alle valkuilen van kennisverwerving te vermijden.


Met zijn box rond kritisch denken biedt Johan Braeckman een unieke rondleiding in de dwaalwegen van onze psychologie en in de verleidelijke redeneerfouten waar we onszelf en de kinderen die we opvoeden maar beter voor behoeden. Rode draad is de soms ondraaglijke lichtgelovigheid van de mens, en een keur aan voorbeelden passeert de revue. Van ons vermogen tot bedrog en zelfbedrog tot het overmatige vertrouwen dat we stellen in anekdotische bewijzen en gezagsargumenten. Van mediums, klopgeesten en ufo’s tot samenzweringstheorieën en zogenaamd alternatieve geneeskunde. Braeckman weet welke verhalen en anekdotes te mooi zijn om niet te vertellen en de theorie houdt hij interessant met uitwijdingen, concrete illustraties, actuele voorbeelden en handige vuistregels.


In een wereld die overloopt van informatie is een scherp afgestelde onzindetector geen overbodige luxe. Braeckman pleit er voor om in opvoeding en onderwijs explicieter aandacht te besteden aan het verwerven van kritische vaardigheden. Jongeren groeien op met de resultaten van wetenschappelijk onderzoek zonder echt inzicht te krijgen in de historische achtergrond of methodologische aspecten ervan. Ten onrechte kan zo een beeld ontstaan als zou wetenschap niet meer zijn dan een set van dogmatisch te aanvaarden inzichten. Maar het enige dogma dat wetenschap tolereert, is de eis om elke bewering streng te controleren alvorens deze te aanvaarden, gekoppeld aan de voortdurende bereidheid om elke opvatting te herzien wanneer daar gegronde redenen voor opduiken. Er is niets dogmatisch of fundamentalistisch aan om bewijzen te vragen voor merkwaardige beweringen. Pas wie inzicht heeft in de strenge eisen waaraan kennis volgens de wetenschappelijke methode moet voldoen (bijvoorbeeld bij dubbelblind gerandomiseerd onderzoek met placebocontrole), zal het fundamentele verschil leren appreciëren met de povere inzichten die op basis van eenvoudige getuigenverklaringen verworven worden.


Braeckmans pleidooi voor meer kritisch denken is niet zo vanzelfsprekend als het misschien lijkt. Nogal wat mensen zien niet spontaan de urgentie in van een wereld waarin alles wat zich aandient argwanend tegen het licht wordt gehouden. Bij de schets van een kritisch en rationeel wereldbeeld haalt men zich al gauw een kil en fantasieloos landschap voor de geest, bevolkt door dispuutzieke cynici die alles en iedereen in vraag stellen. Volledig ten onrechte. Johan Braeckman legt haarfijn uit wat kritisch denken precies is en wat het zeker niet is. Inzicht in het verschil tussen feit en fictie staat een levendige creativiteit en verbeelding helemaal niet in de weg. Bovendien is er een belangrijke ethische motivatie. Elke samenleving die haar welzijn veilig wil stellen, heeft

Bron: liberales.be

 

Spoken, graancirkels, homeopathie en meestervervalser Han van Meegeren. Het zijn maar enkele van de fenomenen die hoogleraar wijsbegeerte Johan Braeckman (UGent) aanpakt in zijn college ‘Kritisch denken’. Dankzij ‘nrcacademie’ kunnen we het college nu ook beluisteren achter het stuur of tijdens het joggen.


Door ERIC BRACKE


Pizza Maria en ander breinbedrog


Johan Braeckman is de enige Vlaming in de indrukwekkende reeks van Home Academie. Eerst was er zijn cd-box over Darwin en nu zijn er zijn uiteenzettingen over kritisch denken. Daarin maakt Braeckman op zes cd’s en met boeiende voorbeelden duidelijk dat kritisch denken ‘onnatuurlijk’ is. Je moet het aanleren, net als een taal: drog-redenen leren herkennen, besef hebben van waarnemingspsychologie, weten wat wetenschappelijke methodes zijn en inzicht verwerven in statistiek. Dat krijg je niet met de paplepel ingegeven. ‘Als kind staan we open voor bijna om het even wat’, weet Braeckman. ‘Dat de klokken van Rome paaseieren brengen, bijvoorbeeld. Het meeste groeit er vanzelf uit, maar sommige opvattingen, en niet altijd de meest onschuldige, blijven hangen.


Denk aan de Amerikaanse tweelingzusjes Lamb en Lynx in de documentaire van Louis Theroux. Thuis kregen ze voortdurend te horen dat blanken superieur zijn, dat Hitler een geschikte vent was en dat verhalen over de Holocaust een onderdeel zijn van een Joods complot. Zoveel jaar later houden de zussen er nog dezelfde opvattingen op na. ‘Uitspraken van ouders krijgen extra geloofwaardigheid. Het kan ook van levensbelang zijn voor een kind de ouders te geloven. Een kind dat wil nagaan of het inderdaad gevaarlijk is je vingers in het stopcontact te steken, of zich ervan vergewist of er echt wel krokodillen in de poel zitten, heeft minder kans zelf kinderen te krijgen. Ook volwassenen nemen dingen aan van personen die ze vertrouwen. Ze vertellen het verder en verdedigen zich, waardoor ze zich de opvatting nog meer eigen maken.’ Verrassend is dat vooral slimme, opgeleide mensen vatbaar zijn voor lichtgelovigheid. Hoe verklaart u dat? Johan Braeckman: Hoger opgeleide mensen en personen met een hoog IQ zijn niet per se kwetsbaarder, maar ze zijn beter in het verdedigen van onwaarschijnlijke opvattingen. Hoe meer ze zich tegen kritiek verdedigen, hoe groter hun betrokkenheid wordt. Daardoor houden ze steeds sterker vast aan onwaarschijnlijke of onzinnige opvattingen die ze hebben aangenomen. Zelfs geconfronteerd met feiten die hun geloofsovertuiging flagrant tegenspreken, vinden slimme believers verklaringen die in hun kraam passen.


Leon Festinger heeft de psychologische mechanismen hiervan meer dan vijftig jaar geleden beschreven in When Prophecy Fails. Zijn theorie staat bekend als de cognitieve dissonantietheorie. Hij volgde de groep rond Marion Keech, een huisvrouw in Chicago, die boodschappen ontving van de mysterieuze planeet Clarion. De wereld zou voor 21 december vergaan door een zondvloed, maar de Keechgroep geloofde dat een vliegende schotel hen zou komen redden. Toen noch de vliegende schotel, noch de zondvloed kwam, kreeg Keech de boodschap dat ‘God de wereld had gered, omdat een kleine groep gelovigen zo veel licht had verspreid’. Believers kunnen feiten die totaal in tegenspraak zijn met hun geloofsovertuiging dus als het ware wegrationaliseren. Arthur Conan Doyle, de geestelijke vader van Sherlock Holmes, geloofde in elfjes. Hoe kon die man zo

Bron: Knack

 

Een spoedcursus denken


De cd-box Kritisch denken van de Vlaamse filosoof Johan Braeckman biedt een wapen tegen intellectuele uitglijders. Hoe nodig dat is, bewijst het oordeel over de opleiding tot alternatief genezer.
Door Sebastien Valkenberg


Werd op andere scholen gerommeld met diploma's, of stonden er spookstudenten ingeschreven, de problemen bij Saxion Next in Deventer waren veel diepgravender en hadden niet met een dubieuze bedrijfsvoering te maken. De accreditatieorganisatie voor het hoger onderwijs oordeelde vorige maand over Saxion Next dat haar opleiding Complementary and Alternative Medicine, die opleidt tot alternatief genezer, 'hbo-onwaardig' is. Voor de Vlaamse filosoof Johan Braeckman, hoogleraar wijsgerige antropologie van de Universiteit van Gent, zal dat oordeel niet als een verrassing komen. Sterker, als het aan hem had gelegen, was de opleiding waarschijnlijk nooit opgericht . Alternatieve geneeskunde, zegt hij, is immers gebaseerd op slordig redeneren. Dat is ook de conclusie na beluistering van Kritisch denken, een cdbox met hoorcolleges van Braeckman. Behalve met de alternatieve geneeskunde rekent hij daarin af met spoken, complottheorieën en bijna-doodervaringen. De box van Braeckman biedt een spoedcursus in het denken, een wapen tegen intellectuele uitglijders. Zo'n cursus is meer dan welkom, aangezien voor vrijwel alle activiteiten handleidingen bestaan. Koken doe je aan de hand van een kookboek, maar denken? Terwijl dit nota bene de eigenschap is die de mens onderscheidt van andere wezens; Aristoteles typeerde hem al als animate rationale. Eigenlijk is het dus de vraag waarom een heldere instructie er nu pas is. Die had ons vroegtijdig kunnen behoeden voor vele denkfouten, waaronder de opleiding tot alternatieve genezer. Een lesje denken indrie stappen.


1. Wantrouw jezelf


Eerst nemen mensen een alternatief geneesmiddel, bijvoorbeeld een homeopathisch drankje, en daarna voelen ze zich beter. Braeckman geeft toe dat het zo kan gaan, maar is daarmee ook bewezen dat het middel werkt? Dat is te kort door de bocht. Uit iemands (veronderstelde)beterschap kun je niet zomaar het succes van de alternatieve geneeskunde afleiden. Dat is het equivalent van de bewering dat het wel geregend moet hebben als de straten nat zijn. In de logica duidt men deze drogreden aan als ex consequentia-redenering. “Een centraal aspect van de alternatieve geneeskunde”, aldus Braeckman, “is dat mensen zeer makkelijk verkeerde verbanden leggen. ” Hij wijst erop dat homeopathie een placebo-effect kan hebben. Daarnaast zijn er vele kwaaltjes die ook genezen als je niets doet. Alleen vinden mensen het moeilijk te verdragen als er geen duidelijke oorzaak is. Dat illustreert Braeckman aan de hand van de volgende casus: iedereen maakt wel eens mee dat je aan iemand denkt (oorzaak) en prompt wordt gebeld door deze persoon (gevolg). Hoe veel mensen denken in zo'n geval niet dat er telepathie in het spel is? De redenering klopt niet, maar begrijpelijk is zij volgens Braeckman wel. “We hebben buitengewoon grote moeite met het toeval. We zoeken samenhang en orde en zien patronen achter gebeurtenissen die niets met elkaar te maken hebben. ” Evolutionair is dit prima verklaarbaar. Zeker vroeger vergrootte snel en slordig redeneren de kans op overleven meer dan eindeloos wikken en wegen. Maar de kritische denker verzet zich tegen deze natuurlijke neiging. Want hoewel zij misschien haar nut heeft (gehad), brengt zij niet noodzakelijkerwijs ware uitspraken voort.


2. Relativeer anekdotes


Nog een valkuil: het misplaatste ontzag voor anekdotes. Vaak wordt alternatieve geneeskunde aangeprezen aan de hand van persoonlijke ervaringen. “Mensen geloven heel sterk in wat ze zelf hebben meegemaakt”, benadrukt Braeckman. “We weten ook dat ze meer waarde hechten aan wat de buurvrouw vertelt dan een studie in The Lancet of Nature. Ah de buurvrouw vertelt over een goed kruidendrankje, dan zullen ze dat sneller vertrouwen dan een studie die aantoont dat het kruidendrankje niet werkt. Zo zitten mensen psychologisch in elkaar. ” Opnieuw: het is in de optiek van Braeckman prima verklaarbaar dat het zo werkt. Vraagtekens plaatsen bij iemands persoonlijke relaas wordt immers snel als beledigend ervaren. Maar een sterk argument ten faveure van de alternatieve geneeskunde is dit niet. Vergelijk dat met de doortimmerde aanpak van de wetenschap, die medicijnen test via zogeheten gerandomiseerd dubbelblind placebo-gecontroleerd onderzoek. Een hele mond vol, geeft ook Braeckman toe, maar het komt erop neer dat alle mogelijke voorkennis moet worden uitgebannen. Een proefpersoon die weet dat hij een placebo krijgt, is zijn neutraliteit al kwijt. De wetenschap moet het zichzelf dus zo lastig mogelijk maken. Onderzoek wordt niet beter door op zoek te gaan naar positieve verhalen, zoals een anekdote van de buurvrouw. Ga liever op zoek naar tegenvoorbeelden: die zijn pas waardevol voor het onderzoek.


3. Houd rekening met weerstand


De kritische denker moet niet op begrip rekenen bij zijn gehoor, laat staan op dankbaarheid. Braeckman herinnert zich een televisiedebat waar hij aan meedeed. Het ging over het paranormale en hij was 'de scepticus van dienst'. Voorafgaand aan het debat gaf zestig procent van het publiek aan dat het in telepathie geloofde. De kritische kanttekeningen van Braeckman - “tamelijk onwaarschijnlijk” - hadden een verrassend effect: maar liefst tachtig procentbehoorde nu tot het kamp van de believers. Wat was hier gebeurd? “Misschien dat mijn uitleg erg slecht was”, oppert Braeckman, maar hij vermoedt dat er iets anders speelde. Mensen zijn er namelijk goed in om zich te 'immuniseren tegen kritiek'. Inzichten in de evolutiepsychologie wijzen erop dat ze geen natuurlijke liefhebbers van de waarheid zijn. Aristoteles was dus niet maatgevend toen hij zei dat zijn leermeester Plato hem lief was, maar de waarheid nog liever. Je zult mensen dan ook niet snel horen zeggen dat ze zich hebben vergist. Eerder gaan ze nog vuriger geloven in hun standpunten. Hier is sprake van cognitieve dissonantie, zoals de psycholoog Leon Festinger het verschijnsel vijftig jaar geleden doopte. In het ergste geval kan deze 'immuniseringstrategie' zelfs uitmonden in complotdenken. Vaak hoor je dat tegenstanders van alternatieve geneeskunde de belangen van de evidence based-geneeskunde verdedigen, zegt Braeckman. Die critici zouden aan de leiband lopen van 'BigFharma' - de farmaceutische industrie. Logisch dus dat ze niets moeten hebben van homeopathie en acupunctuur. De felheid van hun tegenargumenten geeft alleen maar aan dat er iets anders op het spel staat. Zo 'bewijst' kritiek op de alternatieve geneeskunde indirect dat ze gelijk heeft. De kritische denker kan denkfouten aanwijzen en laten zien waartoe deze leiden. Maar als hij rekent op acute en brede instemming, komt hij bedrogen uit.


Johan Braeckman, Kritisch denken. Hoorcollege over het ontwikkelen van heldere ideeen en argumenten. Home Academy, Den Haag. ISBN 9789085300731; 6 cd's 42,50 euro.

Bron: www.trouw.nl