Algemene natuurwetenschappen

De aarde is geen statisch decor, maar een voortdurend veranderende planeet. In de hoorcolleges komen onder meer de vorming van de aarde, plaattektoniek, geologische tijdschalen, ijstijden, klimaatcycli en de ontwikkeling van de atmosfeer aan bod. De geschiedenis van de aarde laat zien dat grote klimaatveranderingen en biologische veranderingen elkaar voortdurend beïnvloeden. Ook de huidige klimaatverandering moet daarom worden bekeken tegen de achtergrond van de natuurlijke dynamiek van het klimaatsysteem én de invloed van de mens.

De evolutietheorie verklaart hoe uit eenvoudige biologische processen een enorme diversiteit aan levensvormen kon ontstaan. Variatie, erfelijkheid en natuurlijke selectie spelen daarbij een centrale rol. De colleges gaan ook in op de evolutie van gewervelde dieren, seks en voortplanting, gedrag en de ontwikkeling van menselijke eigenschappen. Daarmee komt uiteindelijk ook de vraag aan de orde hoe typisch menselijke eigenschappen, zoals samenwerking en moraal, vanuit evolutionair perspectief kunnen worden begrepen.

De manier waarop mensen naar de natuur kijken is in de afgelopen eeuwen ingrijpend veranderd. De Wetenschappelijke Revolutie bracht een nieuwe manier van observeren, experimenteren en redeneren. Wetenschappers als Kepler, Galilei, Descartes, Huygens en Newton ontwikkelden nieuwe methoden en natuurwetten. Later veranderde Einstein ons beeld van ruimte, tijd, materie en zwaartekracht opnieuw. De hoorcolleges laten zo zien dat wetenschap niet één keer een definitief wereldbeeld opleverde, maar voortdurend nieuwe vragen en inzichten voortbrengt.

De natuurwetenschappen beperken zich niet tot sterren, stenen en dieren. Evolutieonderzoek, gedragsbiologie en neurowetenschappelijke inzichten roepen ook vragen op over menselijk gedrag, samenwerking, altruïsme en moraal. Daarmee ontstaat een interessant grensgebied tussen natuurwetenschap en filosofie: als ons gedrag mede door evolutie is gevormd, wat betekent dat dan voor onze ideeën over goed en kwaad, verantwoordelijkheid en vrije wil?

Misschien is dit uiteindelijk de overkoepelende vraag van de hele categorie. Wetenschappelijke kennis ontstaat door waarnemen, meten, experimenteren, redeneren en het voortdurend toetsen van theorieën. Tegelijkertijd blijven er onzekerheden en veranderen wetenschappelijke inzichten. De geschiedenis van Huygens, Newton en Einstein laat bijvoorbeeld zien dat een theorie die zeer succesvol is later onderdeel kan worden van een nog breder beeld. De hoorcolleges nodigen daardoor niet alleen uit om meer over de natuur te leren, maar ook om na te denken over wat wetenschap eigenlijk is en hoe zeker onze kennis kan zijn.